خرید اینترنتی فایل تحقیق : توبه در تعزیرات و بررسی مفهوم‌، اقسام و آثار آن

مدیر
مارس 23, 2020 0 Comment

از آنجا که در تمامی‌دوره های تاریخی و نظام های کیفری از نظام های استبدادی قبل از انقلاب فرانسه گرفته تا مکاتب کیفری که پس از تحولات فکری در کشورهای غربی پدید آمد از قبیل‌: کلاسیک‌،نئوکلاسیک‌،فایده اجتماعی‌،تحققی‌،مکتب دفاع اجتماعی و مکتب دفاع اجتماعی نوین‌،امر مصلحت گرایی در تعیین کیفر ومجازات متداول بوده است‌.

در قانون مجازات اسلامی‌نیز مواردی از مصلحت اندیشی دیده می‌شود‌. مثلاً در فصل سوم از اقسام حد زنا ماده ۹۴ بیان می‌دارد‌:

«هر گاه امید به بهبودی مریضی نباشد یا حاکم شرع مصلحت بداند که در حال مرض حد جاری شود یک دسته تازیانه یا ترکه که مشتمل برصد واحد باشد فقط یکبار به او زده می‌شود هر چند همه آنها به بدن محکوم نرسند‌.»

گر چه در حدود این مصلحت اندیشی محدود بوده و کاربرد کمی‌دارد اما در تعزیرات اصولاً این نظام براساس مصلحت اندیشی قضایی پایه گذاری شده است و دلیل بر این ادعا ماده ۱۷ قانون مجازات اسلامی‌است کهبیان می‌دارد‌:

«مجازات بازدارنده تأدیب یا عقوبتی است که از طرف حکومت به منظور حفظ نظم و مراعات مصلحت اجتماع در قبال تخلف از مقررات و نظامات حکومتی تعیین می‌گردد‌……….»

چنانکه ملاحظه می‌شود قانونگذار با بهره گرفتن از عبارت «مصلحت اجتماع» در این ماده‌،مصلحت گرایی در تعیین کیفر و مجازات را مطرح می کند‌.

پایان نامه:تعیین نقش توبه در سقوط مجازات از منظر فقه و حقوق با تاکید بر قانون مجازات جدید 

ما دراین فصل ابتدا در مبحث اول مفهوم تعزیر و اقسام آن را مطرح نموده سپس در مبحث دوم به بیان جرایم بر علیه امنیت و آسایش عمومی‌پرداخته و نقش توبه را در آنها مورد بررسی قرار می‌دهیم‌.

در این مبحث ابتدا در گفتار اول مفهوم تعزیر را از لحاظ لغوی و اصطلاحی بیان نموده ودر گفتار دوم اقسام تعزیر را از نظر فقها و از نگاه مقنن مورد بررسی قرار می‌دهیم‌.

گفتار اول‌: مفهوم تعزیر

بند اول‌: مفهوم لغوی

لغت تعزیر از اضداد به شمار می‌آید و معانی مختلفی برای آن ذکر شده است چنانکه در اقرب الموارد در این باره بیان شده‌:

«تعزیر در لغت از کلمات اضداد است‌،از طرفی به معنی تکریم و تفخیم و از سوی دیگر به معنی سرزنش و تأدیب و ضرب مادون حد آمده است‌.»[۱]

ابن اثیر در نهایه می‌گوید‌:

«تعزیر در اصل به معنای جلوگیری و بازداشتن است‌. لذا تأدیبی که به صورت کمتر از حد باشد تعزیر نامیده می‌شود‌. چرا که باعث بازداشتن مجرم از تکرار جرم می‌گردد‌.»[۲]

راغب اصفهانی تعزیر را به معنای نصرت و یاری نمودن گرفته است‌.[۳]

زیبدی در تاج العروس تعزیر را به معنای «لوم» ملامت و سرزنش آورده است‌.[۴]

ابن منظور در لسان العرب می‌نویسد‌: اصل التعزیر التأدیب‌… و آن را به معنای تادیب گرفته است‌.[۵]

در المنجد ذیل ماده عزر چنین آمده است‌:

«او را ملامت کرد او را ادب کرد‌،او را به شدت زد‌،او را بزرگ و گرامی‌داشت او را یاری و کمک کرد.»[۶]

همان گونه که ملاحظه گردید با عنایت به اینکه لغت تعزیر از اضداد به شمار آمده و معانی مختلفی برای ذکر شده است اما در مجموع می‌توان بیش از دوازده معنی برای آن عنوان نمود از جمله‌: ۱- منع کردن ۲- بازداشتن ۳- سرزنش کردن ۴- تادیب کردن ۵- تعظیم کردن ۶- نصرت و یاری نمودن ۷- گرامی‌داشتن ۸- بزرگ داشتن ۹- زدن ۱۰- کمک کردن ۱۱- زیاد رساندن ۱۲- به درد آوردن

بند دوم‌: مفهوم اصطلاحی

در کتاب الفقه علی المذاهب الاربعه در این باره چنین امده است‌:

«تعزیر عبارت است از تأدیب به آنچه حاکم مصلحت ببیند به منظور اینکه مرتکب عمل حرام را از تکرار ارتکاب عمل ممنوع باز دارد‌.»[۷]

صاحب شرایع در این مورد می‌نویسد‌:

«هر آنچه که مجازت معنی داشت نامش خداست و آنچه که به این صورت نباشد تعزیر است‌.»[۸]

امام خمینی در کتاب تحریر الوسیله در این باره می‌فرماید‌:

«هر کس یکی از واجبات را ترک کند یا یکی محرمات را مرتکب شود بر امام یا نایب اوست که او به کیفر تعزیر برساند به شرط اینکه ترک واجب و فعل حرام از گناهان کبیره باشد‌.»[۹]

مرحوم آیت الله خویی در مبانی تکلمه المنهاج در این خصوص می‌فرماید‌:

«هر کس مرتکب حرامی‌شود یا واجب الهی را با علم و عمل ترک کند‌،حاکم او را آنطور که مصلحت ببیند تعزیر می‌کند‌،این نظر مشهور است و خلافی در آن نیست زیرا‌:

اولاً‌: حضرت علی (ع) در موارد مختلفی عمل به تعزیر کرده است ثانیاً‌: اسلام دینی است که به حفظ نظام مادی و معنوی و اجرای کوشا است و این امر مقتضی است که حاکم هر کس را که مخالف نظام باشد تعزیر کند ثالثاً‌: نصوص خاص دلالت بر جوار تعزیر بوسیله حاکم دارد‌.»[۱۰]

ابن زهره در این رابطه در الغنیه بیان می‌دارد‌:

«بدان که تعزیر به خاطر انجام دادن کار زشت و اخلال نمودن نسبت به واجبی است که از طرف شارع حدی برایش تعیین نشده است‌. بنابراین نسبت به مقدمات زنا و لواط یعنی خوابیدن زیر یک پوشش‌،هم آغوشی‌،بوسیدن و نظایر اینها تعزیر اجرا خواهد شد‌.البته طبق نظر ولی امر ازده ضربه گرفته تا نود و نه ضربه تازیانه»[۱۱]

ابوالصلاح حلبی در تعریف تعزیر می‌نویسد‌:

«تعزیر عبارت است از تأدیب که خداوند تعبد آن را جعل نموده است به منظور اینکه تعزیر شونده و دیگر مکلفین را از ارتکاب عمل ممنوع باز دارد‌.این حکم درموردی که به امر واجبی اخلال وارد شود و یا امر قبیحی از کسی سر زند‌،و در شرع مجازات معین درباره آن وضع نشده باشد ثابت می‌شود‌.»[۱۲]

مرحوم راغب اصفهانی در بیان معنی اصطلاحی تعزیر می‌فرماید‌:

«این واژه در آیه ۱۵۷ سوره اعراف ( عزروه و نصروه ) و آیه ۱۲ سوره مائده (و آمنتم برسلی و عزر تموهم ) و آیه ۹ سوره فتح (و تعزروه و توقروه ) سپس اضافه می‌کند‌:

معنای تأدیب از همین جا سرچشمه می‌گیرد زیرا انسان مودب در مقام یاری نمودن فرد بزهکار بر می‌آید و وی را زا آنچه به زیان اوست دور می‌دارد‌. و می‌افزاید‌: یاری نمودن بر دوگونه است‌:

یا زیان را از شخص دور می‌کند و یا اینکه وی را از زیان رساندن باز می‌دارند چنانچه در حدیثی از پیامبر اکرم (ص) آمده است‌:

«انصراخاک‌،او مظلوماً قال‌: انصره مظلوماً فکیف انصره ظالما ؟ فقال کفه عن الظلم » یعنی‌: به برادرت چه در حال ظلم به دیگری باشد و چه مظلوم واقع شده باشد یاری نما‌.

سؤال شد یاری مظلوم روشن است‌،اما ظالم را چگونه می‌شود یاری ؟ فرمود‌: او را از ظلم نمودن باز داری‌.»[۱۳]

حال پس از بررسی تعزیر در لغت و اصطلاح می‌خواهیم ببینیم که تعزیر در قانون مجازات اسلامی‌چه معنایی دارد‌.

برخی  در این باره می‌نویسند‌: «تعزیر تأدیب یا عقوبتی است که نوع و میزان آن در شرع تعیین نشده و به نظر حاکم واگذار شده است از قبیل حبس و جزای نقدی و شلاق که میزان شلاق بایستی کمتر از حد باشد‌.»[۱۴]

با نگاهی به تعریف ارائه شده که منبعث از ماده ۱۶ قانون مجازات اسلامی‌می‌باشد به چه نکته پی خواهیم برد‌:

۱- تعیین تعزیر به نظر حاکم است که به نظر می‌رسد در این قسمت قانونگذار به تعریف فقهی تعزیر نظر داشته است و اختیار قاضی در تعیین تعزیر با قانون مجازات اسلامی‌در بخش تعزیرات محدود شده است‌.

۲- با توجه به کلمه از قبیل مشخص می‌شود که انواع تعزیرات تنها به حبس و شلاق و جزای نقدی محدود نمی‌باشد‌. بلکه امور دیگری نیز ممکن است تعزیر به حساب آیند‌. چنانکه قانونگذار در ماده ۴۳ همین قانون وعظ و تهدید را نیز در شمار کیفر های تعزیری به حساب آورده است‌.

۳- از مفهوم قسمت اخیر ماده روشن می‌شود که در تعزیرات تنها بایستی کمتر از حد باشد که توضیح بیشتر این مطلب را در گفتار دوم تحت عنوان اقسام تعزیر بیان خواهیم نمود‌.

گفتار دوم‌: اقسام تعزیر

در این گفتار ابتدا تعزیر در روایات و اخبار را مورد بررسی قرار داده سپس اقسام تعزیر از نظر فقها (امامیه و عامه ) را مطرح و در آخر هم اقسام تعزیر از نگاه مقنن را بیان می‌نمایئم‌.

بند اول ) تعزیر در روایات و اخبار

روایات و اخبار وارده مجازات های تعزیری را به چهار دسته کلی تقسیم می کند‌.[۱۵] که به شرح ذیل به بررسی آنها می‌پردازیم‌.

دسته اول‌:اخباری است که تنها شخص را قابل مجازات تعزیری اعلام داشته بدون اینکه نوع مجازات تعزیری را بیان نماید‌.

شیخ صدوق (ره) درباره یکی از قضاوتهای امیر المومنین علی (ع) چنین نقل می‌کند‌: «قال (ع)‌: لا قطع فی الدغاره المعنه و هی الخلسه – ولکن اعزره‌… یعنی در باره کسی که در انظار عمومی‌و آشکارا دست به چپاول می‌زند مجازات قطع ید جاری نمی‌شود‌،ولی چنین شخص را تعزیر می‌کنیم‌. »[۱۶]

سکونی از امام صادق (ع) نقل می‌کند که‌:

«قضاوت پیامبر اکرم (ص) درباره میوه دزد چنین بود‌: آنچه را که خورده از بابت آن مسئولیتی ندارد‌،و آنچه را که با خود برده تعزیر شده و باید دو برابر قیمت آن را به عنوان غرامت بپردازد‌.»[۱۷]

 

از حضرت امام جعفر صادق (ع) درباره مجازات کودکی که دزدی نموده بود پرسیدم ایشان فرمودند‌: تا دوباره بخشیده می‌شود اما بار سوم تعزیر می‌گردد‌.»[۱۸]

همچنین در روایات عبد الله بن سنان ابی ولادالحناظ‌،عبدالرحمن بی ابی عبد الله ابی حنیفه و اسحاق بن عمار درباره کسی که به دیگری دشنام داده و یا هر یک دیگری و قذف مجازات تعزیری را اعلام داشته است‌. بدون اینکه نوع مجازات را تعیین نماید‌.[۱۹]

دسته دوم‌:روایاتی است که در آنها در مواردی که مجازات تعزیری قابل اعمال است‌، به جای به کار گرفتن لفظ تعزیر عبارت «ضرب» و «جلد» و سایر مشتقات آن به کار رفته است مانند‌:

روایت زید بن شحام از حضرت امام صادق (ع) در مورد مرد و زنی که زیر یک پوشش یافت شوند فرمودند‌: هر کدام صد تازیانهمی‌خورند منهای یک تازیانه‌.

یا حدیث ابن سنان از امام صادق (ع) در مورد دو مردی که زیر یک پوشش قرار داشتند امام (ع ) فرمودند‌: هر دو فراتر از یک تازیانه مجازات می‌شوند‌.»[۲۰]

دسته سوم‌:اخباری است که در آنها به صراحت مجازات تعزیری را یا تازیانه اعلام داشته است‌.

به عنوان نمونه‌:

خبر اسحاق بن عمار از امام صادق (ع) است که می‌گوید‌: پرسیدم از حضرت (ع)که تعداد تعزیر چقدر است ؟ ایشان فرمودند‌: ده و چندی تازیانه که بین عدد ۱۰ تا ۲۰ ضربه است‌. »[۲۱]

یا خبر حماد بن عثمان از امام صادق (ع) است که بیان می‌دارد‌: از حضرت (ع) پرسیدم تعزیر چقدر است ؟فرمودند‌: کمتر از حد‌. پرسیدم‌: کمتر از هشتاد ضربه ؟ فرمودند‌: خیر کمتر از چهل ضربه که حد برده است‌. پرسیدم‌: چه مقدار ؟ فرمودند‌: طبق نظر و صلاحدید والی نسبت به جرم و قدرت بدنی مجرم‌.»[۲۲]

در کتاب مستدرک الوسایل به نقل از فقه الرضا (ع) در این باره آمده است‌: «تعزیر حد فاصل دو و چندی تازیانه تا نود و سه تازیانه است و اما تأدیب حد فاصل سه تازیانه است‌.»[۲۳]در همین کتاب از اسحاق بن عمار نقل شده که می‌گوید‌: از حضرت امام موسی کاظم (ع) در مورد مقدار تعزیر پرسیدم که چقدر است ؟ فرمودند‌: بین ده تابیست ضربه‌.»[۲۴]

چنانکه ملاحظه می‌شود در تمامی‌این روایات مجازات تعزیری را با تازیانه اعلام نموده اند‌.

دسته چهارم‌:روایاتی هستند که در آنها مجازات تعزیری به صورت حبس جریمه تبعید و نظایر آن تعیین شده است از جمله این روایات است‌:

سماعه از حضرت امام جعفر صادق (ع) نقل می‌کند‌: امام (ع) در مورد فردی که با حیوانی آمیزش نموده است فرمودند‌:

«می‌بایست به چیزی جز تازیانه حد بخورد و سپس به مکانی دیگر تبعید گردد‌.»

صاحب جواهر در شرح این روایت می‌نویسد‌:

«تبعیدی که در موثق سماعه ذکر گردیده می‌بایست بر موردی حمل نمود که حاکم طبق نظر خویش به اجرای تعزیر می‌پردازد‌.»[۲۵]

در کتاب وسایل الشیعه دربارۀ میوه دزد آمده است‌:

«علاوه بر تادیب بدنی باید دو برابر میوه دزدی شده جریمه مالی بپردازد‌.»[۲۶]

ونیز در همین کتاب درباره کسی که گوشواره دخترکی را ربوده آمده است‌:

«این یک چپاول آشکار است لذا او را مجازات بدنی نموده و دستور زندان دادند‌.»[۲۷]

همچنین درباره کسی که شهادت دروغ دهد آمده است‌:

«اگر کسی شهادت دروغ می‌داد‌،حضرت علی (ع) در صورتی که اهل شهر دیگری بود او را به همان شهر می‌فرستاد واگر مقیم شهر بود او را به بازار فرستاده و در هر حال او را در میان قبیله خود و یابازار شهر می‌گرداند‌. آن گاه او را چند روز حبس نموده سپس آزاد می‌کرد‌.»[۲۸]

[۱]‌. ماهنامه دادرسی‌،شرح و تفسیر قانون مجازات اسلامی‌،محمد علی اخوت سال سوم‌،شماره ۱۶ ۱۳۷۸‌،ص ۲۸

مقاله - متن کامل - پایان نامه

[۲]‌. ابن اثیر مبارک بن ابی الکرم‌،نهایه فی غریب الحدیث‌،ج ۳، داراحیاء التراث العربی بیروت‌،بی تا‌،ص ۲۲۸

[۳]‌. راغب اصفهانی ابوالقاسم الحسین بن محمد‌،مفردات الفاظ قرآن‌،پیشین‌،ص ۳۴۵

[۴]‌. زبیدی‌،محمد مرتضی‌،تاج العروس‌،دارالمکتبه الحیات‌،بیروت‌،بی تا‌،ص ۴۶

[۵]‌. ابن منظور‌،محمد بن مکرم لسان العرب‌،ج ۲‌،پیشین ص ۵۶۲

[۶]‌.رحیمی‌اردستانی مصطفی‌،ترجمه المنجد‌،ج۲ پیشین‌،ص ۷۰۲

[۷]‌. الجزیری‌،عبدالرحمن الفقه علی المذاهب الاربعه‌،ج۵،بیروت‌،التراث‌،چاپ هفتم‌،ص ۳۱۷‌، و اما التعزیر فهو التأدیب بما یراه الی کم زاجراً لممن یعفن فعلاً محرماً عن العقوبه الی هذا الفعل

[۸]‌. حلی‌،ابوالقاسم تجم الدین‌،شرایع الاسلام فی مسایل الحلال و الحرام‌،ج۳‌،پیشین ص ۳۴۴کل ماله عقوبه مقدره سمی‌حداً و ما لیس کذالک سمی‌تعزیراً

[۹]‌. موسوی خمینی‌،روحالله‌،تحریر الوسیله‌،}۴ پیشین ص ۴۷۷

[۱۰]‌. خویی سید ابوالقاسم مبانی تکلمه المنهاج‌،ج۱،پیشین‌،مسأله ۲۸۲

[۱۱]‌. ابن زهره محمد عنیه النزوع الجوامع الفقیه (یک جلدی ) قم جامعه مدرسین بی تا‌،ص ۶۲۴ و اعلم ان اتعزیر یجب یفعل القبیح و الاخلال بالواجب الذی لم یرد الشارع بتوظیف حد علیه او ورد بذالک ولم یتکامل شروط اقامممته فیعزر علی مقدمات الزنا و الواط من النوم فی ازار واحد و الضم و التقبیل الی غیر ذالک حسب مایراه اولی الامر من عشره اسواط الی تسعه و تسعین سوطاً

[۱۲]‌.حلبی‌،ابوالصلاح‌،تقی الدین‌،الکافی فی الفقه تصحیح رضا استادی مکتبه الامامامیر المومنین علی (ع) بی تا‌،ص ۴۲۶

[۱۳]‌. راغب اصفهانی ابوالقاسم حسین بن محمد‌،مفردات الفاظ قرآن‌،پیشین ص ۳۴۵

[۱۴]‌. گلدوزیان‌،ایرج بایسته های حقوق جزای عمومی‌(۳-۲-۱) نشر میزان چاپ سوم ۱۳۷۸ ص ۳۲۹

[۱۵]‌. ر‌. ک‌. به محقق داماد سید مصطفی قواعد فقه ۴ بخش جزایی مرکز علوم اسلامی‌تهران چاپ اول ۱۳۷۹ صص ۲۰۰و۲۰۰۱و۲۰۲٫۲۰۳

[۱۶]‌. عاملی‌،محمد بن الحسن (شیخ حر) وسایل الشیعه،ج۱۸،پیشین‌،ص۵۰۴

[۱۷]‌. عاملی‌،بن الحسین (شیخ حر ) وسایل الشیعه‌،ج۱۸،پیشین ص ۵۱۶‌،قال (ع)‌:قضی النبی (ص) فی سوق     اکلوا منه فلا شئی علیه و ما حمل فیعزر و یغرم قیمته مرتین

[۱۸]‌. همان مأخذ ص ۵۲۲،مبدالله سنان‌:قال سالت ابا عبدالله (ع) عن الصبی سرق قال (ع) یعفی عنه مزه و مزتین و یعزیر فی الثالثه

[۱۹]‌. همان مأخذ ص ۴۵۱،احادیث شماره ۱و۲ و نیز ص ۴۵۲ احادیث شماره ۱و۴و۵و۶

[۲۰]‌. عاملی محمد بن الحسین (شیخ حر ) وسایل الشیعه ج ۱۸ پیشین ص ۳۶۷ فی الرجلین واحد ؟ قال (ع) یجلدان غیر سوط واحد

[۲۱]‌.همان مأخذ صص ۵۸۵و۵۸۶

[۲۲]‌. همان مأخذ ص ۵۸۳‌،اسحاق بن قال‌: سألت ابا ابراهیم (ع) عن التعزیر کم هو ؟ قال (,)‌: بضعه عشر سوطاً مابین الشعره الی العشرین

[۲۳]‌.عاملی محمد بن الحسن (شیخ حر ) وسایل الشیعه  ج ۱۸‌،پیشین ص ۵۸۴ قلت له کم التعزیر ؟ قال (ع) دون الحد قال قلت‌: دون ؟؟؟؟قال (,) لا ولکن دون اربعین فانها حد المملوک قلت من ذالک ؟ قال (ع)‌: علی ما یراه الوالی من ذنب الرجل و قوه بدله

[۲۴]‌. نوری میرزا‌،مستدرک اوسایل ج۱۸ بیروت‌،موسسه آل بیت دار الحیاء التراث‌،بی تا‌،ص ۱۹۴‌،مابین بعضه عشر سوطاً لی تسعه و ثلاثین و التأدیب می‌بین ثلاثه الی عشره

[۲۵]‌. نجفی محمد حسن جواهر الکلام ج ۴۱‌،بیروت دارالحیاالتراث ۱۹۸۱ ص ۶۳۹

[۲۶]‌.عاملی‌،محمد بن الحسن (شیخ حر وسایل الشیعه ج۱۸‌،پیشین ص ۵۱۷‌،فیعزر یغرم قیمته مزتین

[۲۷]‌. همان مأخذ‌،ص۵۰۳

[۲۸]‌. همان مأخذ ص ۲۴۴ ان علیا (ع) کان اذا اخذ شاهد زور ففان کان غریباً بعث ئالی حیه و ان کان سوقیاً بعث الی سوقه فطیف به ثم یحبس ایاماً ثم یخلی سبیله